29.7.2009 - ATATÜRK DÖNEMİNDE KÜLTÜR SANAT ANLAYIŞI - 4

MÜZİK SANATINDAKİ GELİŞMELER

Kla­sik Türk Mü­zi­ği" ve­ya "Türk Sa­nat Mü­zi­ği" di­ye ad­lan­dı­rı­lan ge­le­nek­sel Türk mü­zi­ği­nin kö­ken­le­ri, he­men he­men bü­tün Os­man­lı ku­rum­la­rı ve sa­nat üslûplarının ter­si­ne, Sel­çuk­lu­lar­dan ve Ana­do­lu bey­lik­le­rin­den de­ğil, Ab­ba­si, Ce­la­yir­li ve Ti­mur­lu sa­ray­la­rın­da­dır. Mü­zi­ko­log­lar özel­lik­le Or­ta­do­ğu ül­ke­le­ri mü­zik­le­ri­ni İslâm mü­zi­ği ola­rak ad­lan­dır­mak­ta­dır­lar. Cum­hu­ri­yet'in ku­ru­lu­şu ile bir­lik­te, Ba­tı kül­tür çev­re­si­ne gir­me, çağ­daş­laş­ma yo­lun­da cid­di adım­lar atıl­mış­tır. Ulu­sal kim­lik edin­me ça­lış­ma­la­rı sü­rer­ken, Ba­tı mü­zi­ği ile be­ra­ber ye­ni ürün­ler el­de edil­me­ye ça­lı­şıl­mış­tır. Os­man­lı­la­rın Ba­tı (Kla­sik Ba­tı) mü­zi­ğiy­le ta­nış­ma­la­rı­ di­ğer bü­tün alanlar­da ol­du­ğu gi­bi, sa­ray ara­cı­lı­ğıy­la ol­muş­tur. Av­ru­pa­lı sa­nat­çı­lar ül­ke­ye ge­lip kon­ser ver­miş­ler­dir. Sa­ray dü­ğün ve tö­ren­le­rin­de Ba­tı mü­zi­ği­ne de yer ve­ril­miş­tir. Do­ni­zet­ti Pa­şa Mı­zı­kay-ı Hu­ma­yun'un ba­şı­na ge­ti­ril­miş ve onu Gu­a­tel­li Pa­şa gi­bi bir­çok Av­ru­pa­lı iz­le­miş­tir. Dev­ri­min en zor uy­gu­lan­dı­ğı alan mü­zik ol­muş­tur. Va­r o­lan mü­zi­ğin ye­ri­ni di­na­mik, bi­lim­sel, çağ­daş, ulu­sal Türk mü­zi­ği­nin al­ma­sı ge­re­ki­yor­du.

Ata­türk bü­tün alan­lar­da çağ­daş uy­gar­lı­ğı ya­ka­la­ya­bil­mek için, bu ye­ni kül­tür or­ta­mın­da çok ses­li bir Türk mü­zi­ği­nin oluş­ma­sın­dan ya­na­dır. Cum­hu­ri­yet­le bir­lik­te mü­zik ala­nın­da şu ge­liş­me­ler iz­len­miş­tir: 1916'da İs­tan­bul Ma­a­rif Nez­ha­re­ti ta­ra­fın­dan ku­ru­lan "Da­rü­lel­han" 1923’de vilâyete bağ­lan­mış ve "Garp Musikîsi Şu­be­si" açı­lıp "ya­rı kon­ser­va­tu­ar" du­ru­mu­na ge­ti­ril­miş­tir.

Ba­tı­lı­laş­ma ça­lış­ma­la­rı­nın hız­lan­dı­rıl­ma­sı­nı is­te­yen Ata­türk'ün di­rek­tif­le­riy­le dü­zen­le­me­ye baş­la­nan en uy­gun ve tek top­lu­luk "Mü­zi­ka­yı Hü­ma­yun"'dur. Ço­ğun­lu­ğu Cum­hu­ri­yet­ten ön­ce ku­ru­lan Makâm-ı Hilâfet mı­zı­ka­sı (Mı­zı­ka-ı Hümâyûn) üye­le­rin­den olu­şan bir or­kest­ra Os­man Ze­ki Ün­gör yö­ne­ti­min­de oluş­tu­rul­muş­tur. Bu­gün­kü Cum­hur­baş­kan­lı­ğı Sen­fo­ni Or­kest­ra­sı'nın çe­kir­de­ği söz ko­nu­su olan top­lu­luk­tur. 2 Ni­san 1924'de Ay­nı Or­kest­ra "Ri­ya­se­ti Cum­hur Mu­si­ki He­ye­ti" adı­nı alıp, Cum­hur­baş­kan­lı­ğı'na bağ­lan­mış­tır. 16 Tem­muz 1921'de An­ka­ra'da Ma­a­rif Kong­re­si top­lan­mış, mü­zik eği­ti­min­de çağ­daş yak­la­şım­la­rın ge­rek­li­li­ği tar­tı­şıl­mış­tır. 1 Ey­lül 1924'de An­ka­ra Musikî Mu­al­lim Mek­te­bi açıl­mış­tır. 1928-1933 yıl­la­rı ara­sın­da bu mek­tep­te öğ­ret­men, or­kest­ra ele­ma­nı ve de askerî ban­do ele­ma­nı ye­tiş­tir­me­ye ça­lı­şıl­mış­tır. Bu zor­la­ma oku­lun eği­tim prog­ra­mı­na zarar ver­miş­tir. Musıkî Mu­al­lim mek­te­bi bi­na ve imkân ola­rak ye­ter­siz­dir. Çe­şit­li dö­nem­ler­de eği­tim yıl­la­rı, müf­re­dat ve ba­şa­rı sı­nav­la­rın­da de­ği­şik­lik­ler ol­muş­tur. 1927'de İs­tan­bul Kon­ser­va­tu­a­rı öğ­re­ti­me baş­la­mış ve şark mü­zi­ği eği­ti­mi­ni so­na er­dir­miş­tir. Ana­do­lu'dan der­le­me­ler ya­pıl­mış ve bu der­le­me­ler def­ter ha­lin­de ya­yın­lan­mış­tır. 12 Ara­lık 1924'de İs­tan­bul Üni­ver­si­te­si Ede­bi­yat Fa­kül­te­si'ne bağ­lı ola­rak Tür­ki­yat Ens­ti­tü­sü, 1 Ka­sım 1927'de An­ka­ra'da Ana­do­lu Halk bil­gi­si der­ne­ği, 18 Tem­muz 1930'da An­ka­ra Et­nog­raf­ya Müzesi ve 19 Şu­bat 1932'de Hal­kev­le­ri­nin açılmasıyla Türk bes­te­ci­le­ri­ne ulu­sal mo­tif ve te­ma mal­ze­me­le­ri sağ­lan­mış­tır. Yo­ğun et­nog­ra­fik ve fok­lo­rik ça­lış­ma­la­ra gi­ri­şil­miş­tir. Ba­tı'da­ki kon­ser­va­tu­var­la­rı ör­nek alan, dev­let des­te­ğin­de bir kon­ser­va­tu­ar kur­mak için ün­lü Al­man bes­te­ci Pa­ul Hin­de­mith çalışmalara başlamış ve 1936 yılında An­ka­ra Dev­let Kon­ser­va­tu­a­rı hizmete girmiştir.

Os­man­lı İm­pa­ra­tor­lu­ğu dö­ne­min­de bir iş ko­lu ola­rak be­nim­sen­me­yip kü­çüm­se­nen mü­zik, Cum­hu­ri­yet'ten son­ra en elit ta­ba­ka­la­ra mah­sus çok özel bir alan ola­rak ye­ri­ni al­mış, bir­çok aşa­ma­yı ba­şa­rıy­la geç­miş­tir. Bü­yük ön­der Ata­türk mü­zik ala­nın­da­ki ge­liş­me­le­ri ya­kın­dan ta­kip et­miş, bir­çok de­fa ko­nuy­la il­gi­li gö­rüş­le­ri­ni ay­rın­tı­la­rıy­la ak­tar­mış ve özel ola­rak müzik ile il­gi­len­miş­tir. Bu ko­nu­da kay­nak­lar­da yer alan gö­rüş­le­rin­den ba­zı­la­rı şun­lar­dır:

"Ha­yat­ta mu­si­ki lâzım de­ğil­dir. Çün­ki ha­yat mu­si­ki­dir. Mu­si­ki ile alâkası ol­ma­yan mah­lu­kat in­san de­ğil­dir. Eğer mev­zu­ba­his olan ha­yat in­san ha­ya­tı ise, mu­si­ki be­he­me­hal var­dır. Mu­si­ki­siz ha­yat za­ten mev­cut ola­maz. Mu­sı­ki ha­ya­tın ne­şe­si, ru­hu, sü­ru­ru ve her­şe­yi­dir. Yal­nız mu­sı­ki­nin ne­vi sa­ya­nı mü­ta­la­a­dır."

"Ar­ka­daş­lar, gü­zel sa­nat­la­rın hep­sin­de ulus genç­li­ği­nin ne tür­lü iler­le­til­me­si­ni is­te­di­ği­ni­zi bi­li­rim. Bu ya­pıl­mak­ta­dır. An­cak bun­dan en ça­buk, en ön­de gö­tü­rül­me­si ge­rek­li olan Türk mu­sı­ki­si­dir. Bir ulu­sun ye­ni de­ği­şik­li­ğin­de öl­çü, mu­sı­ki­sin­de de­ği­şik­li­ği ola­bil­me­si, kav­ra­ya­bil­me­si­dir. Bu­gün din­le­ni­len mu­sı­ki yüz ağar­ta­cak de­ğer­den uzak­tır. Bu­nu açık­ça bil­me­li­yiz. Ulu­sal, in­ce duy­gu­lar, dü­şün­ce­ler an­la­tan yük­sek de­yiş­le­ri, söy­le­yiş­le­ri top­la­mak, on­la­rı bir­gün ön­ce ge­nel mu­sı­ki ku­ral­la­rı­na gö­re iş­le­mek ge­re­kir. An­cak; bu yü­zey­de, Türk ulu­sal mü­zi­ği yük­se­le­bi­lir, ev­ren­sel mu­sı­ki­de ye­ri­ni ala­bi­lir."

Ata­türk 27 Ekim 1922 gü­nü Bü­yük Za­fer'i kut­la­mak için İs­tan­bul'dan Bur­sa'ya ge­len öğ­ret­men­le­re Şark Ti­yat­ro­su'nda­ki top­lan­tı­da şöy­le ses­len­miş­tir:

"Ha­nım­lar, bey­ler! Or­du­la­rı­mı­zın ih­raz et­ti­ği za­fer, si­zin ve si­zin or­du­la­rı­nı­zın za­fe­ri için yal­nız ze­min ha­zır­la­dı... Ger­çek za­fe­ri siz ih­raz ve ida­me ede­cek­si­niz ve be­he­ma­hal mu­vaf­fak ola­cak­sı­nız. Mil­le­ti­mi­zin siyasî, içtimaî ha­ya­tın­da, mil­le­ti­mi­zin fik­ri ter­bi­ye­sin­de reh­ber'imiz ilim ve fen ola­cak­tır. Mek­tep sa­ye­sin­de, mek­te­bin ve­re­ce­ği ilim ve fen sâyesindedir ki Türk mil­le­ti, Türk sa­na­tı, iktisadiyâtı, Türk şi­ir ve ede­bi­ya­tı, bü­tün bedâyii'yle inkişâf eder."

Ata­türk'ün 1 Mart 1923'te TBMM Dör­dün­cü dö­nem açı­lış ko­nuş­ma­sın­dan:

"Efen­di­ler! Ter­bi­ye ve ted­ris'te tat­bik edi­le­cek usûl, malûmatı, in­san için faz­la bir süs, bir va­sı­ta-ı ta­hak­küm, ya­hut me­de­ni bir zevk'ten zi­ya­de, mad­di ha­yat'ta mu­vaf­fak ol­ma­yı te­min eden, ame­li ve ka­bil-i istimâl bir ci­haz ha­li­ne ge­tir­mek­tir... Ame­li ve şâmil bir ma­a­rif için hu­dud-ı va­ta­nın me­ra­kiz-i mü­him­me­sin­de as­ri kü­tüp­ha­ne­ler, ne­ba­tat ve hay­va­nat bah­çe­le­ri, kon­ser­va­tu­var­lar, da­rül­me­sa­i­ler, mü­ze­a­a­lar'la teç­hi­zi ica­bet­mek­te­dir."

8 Ağus­tos 1928 ge­ce­si, İs­tan­bul'da, Sa­ray­bur­nu Ga­zi­no­su'nda hal­ka Harf Dev­ri­mi'ni du­yu­ran Ata­türk, ora­da ye­ni harf­le ka­le­me al­dı­ğı ve Fa­lih Rıf­kı'ya okut­tu­ğu ya­zı­da şöy­le di­yor­du:

"Bu ge­ce bu­ra­da, gü­zel bir te­sa­düf ese­ri ola­rak Şark'ın en müm­taz iki mu­sı­ki he­ye­ti­ni din­le­dim. Bil­has­sa sah­ne­yi bi­rin­ci ola­rak tez­yin eden Mü­ni­re't-ül Meh­di­ye Ha­nım sanatkârlığında mu­vaf­fak ol­du. Fa­kat be­nim Türk his­si­ya­tım üze­rin­de ar­tık bu mu­si­ki, bu ba­sit mu­si­ki, Tür­kün çok mün­ke­şif ruh ve his­si­ni tat­mi­ne ka­fi gel­mez. Şim­di kar­şı­da me­de­ni dün­ya­nın mu­sı­ki­si de işi­til­di. Bu ana ka­dar Şark mu­sı­ki­si de­ni­len te­ren­nüm­ler kar­şı­sın­da kan­sız gi­bi gö­rü­nen halk, der­hal ha­re­ke­te ve fa­a­li­ye­te geç­ti. Hep­si oy­nu­yor ve şen şâtırdırlar, ta­bi­a­tın ica­ba­tı­nı ya­pı­yor­lar. Bu pek ta­bi­i­dir. Ha­ki­ka­ten Türk, fıt­ra­ten şen şâtır'dır. Eğer onun bu gü­zel hu­yu bir za­man için fark olun­ma­mış­sa, ken­di­nin ku­su­ru de­ğil­dir. Ku­sur­lu ha­re­ke­tin acı fe­la­ket­li ne­ti­ce­le­ri var­dır. Bu­nun fâriki ol­ma­mak ka­ba­hat­ti.

İş­te Türk mil­le­ti bu­nun için gam­lan­dı. Fa­kat ar­tık mil­let ha­ta­la­rı­nı ka­nı ile tas­hih et­miş­tir. Ar­tık müs­te­rih­tir. Ar­tık Türk şen­dir, fıt­ra­tin­de ol­du­ğu gi­bi, ar­tık Türk şen­dir. Çün­kü ona iliş­me­nin hatarnâk ol­du­ğu­nu tek­rar is­pat is­te­mez ka­na­a­tin­de­dir. Bu ka­na­a­tay­nı za­man­da te­men­ni­dir."

30 Ka­sım 1929. Ata­türk ve Emil Lud­wig'in di­ya­lo­ğu şöy­le ak­ta­rı­lır:

"Ata­türk - Mon­tes­qu­i­eu'nün 'Bir mil­le­tin mu­si­ki­de­ki mey­li­ne ehem­mi­yet ve­ril­mez­se, o mil­le­ti iler­let­mek müm­kün ol­maz' sö­zü­nü oku­dum; tas­dik ede­rim. Bu­nun için mu­sı­ki­ye pek çok iti­na gös­ter­mek­te ol­du­ğu­mu gö­rü­yor­su­nuz.

Ga­ze­te­ci - Biz Garp­li­le­re gö­re Şark mu­sı­ki­si­nin ku­lak­la­rı­mı­za ge­len ga­ra­be­ti ci­he­tin­den bah­set­tim ve de­dim ki:

'Şar­kın yegâne an­la­ya­ma­dı­ğı­mız bir fen­ni var­sa o da mu­sı­ki­si­dir.'

Ga­zi, o za­man bu mu­sı­ki­nin Türk­çe'de tes­mi­ye­si­ne iti­raz ede­rek şöy­le de­miş­tir:

- Bun­lar hep Bi­zans'tan kal­ma şey­ler­dir. Bi­zim hakikî mu­sı­ki­miz Ana­do­lu hal­kın­da işi­ti­le­bi­lir.

- Bu nağ­me­le­rin ıs­la­hiy­le te­rak­ki et­ti­ril­me­si müm­kün de­ğil mi­dir?

- Garp mu­si­ki­ci­li­ği bu­gün­kü ha­li­ne ge­lin­ce­ye ka­dar, ne ka­dar za­man geç­ti?

- Dört­yüz se­ne ka­dar geç­ti.

- Bi­zim bu ka­dar za­man bek­le­me­ye vak­ti­miz yok­tur. Bu­nun için Garp mu­sı­ki­si­ni al­mak­ta ol­du­ğu­mu­zu gö­rü­yor­su­nuz."

2009-08-03 16:04:35 - MERHABA DOST